Wierzchocino – Virchenzin

Wierzchocino – wieś w gminie Smołdzino. Najstarsze wzmianki o miejscowości Wierzchocino sięgają początków XVI wieku. Wierzchocino należało wówczas do dóbr smołdzińskich i było własnością książąt pomorskich. Na mocy listów lennych z 1546 r., 3 marca 1575 r., 31 lipca 1601 r. i 26 kwietnia 1605 r. ród von Tessen otrzymał między innymi w lenno wieś Wierzchocino. Książę Jan Fryderyk za zgodą swoich braci, książąt Bogusława, Barnima i Kazimierza, nadał swojej małżonce, księżnej Erdmut, córce elektora Jana Jerzego Brandenburskiego, opiekę nad Wierzchocinem i innymi dobrami należącymi do okręgu smołdzińskiego. Dnia 1 kwietnia 1608 r. zmarł rycerz Schwantes von Tessen jako ostatni przedstawiciel swojego rodu. Po jego śmierci księżna Erdmut otrzymała wieś Wierzchocino od księcia Filipa II. Jeszcze za jej życia książę Bogusław XIV nadał 18 października 1622 r. swojej jedynej żyjącej siostrze Annie, ostatniej księżnej pomorskiej i wdowie po księciu Erneście von Croy i Arcot, opiekę nad wsią wraz z należącą wówczas do Wierzchocina owczarnią Rambowo. Księżna Anna otrzymała ponadto zapewnienie, że po jej śmierci wsie te przypadną jej jedynemu synowi, księciu Ernestowi Bogusławowi von Croy. Kiedy 13 listopada 1628 r. zmarła księżna Erdmut, księżna Anna na mocy aktu darowizny księcia Bogusława XIV z 20 maja 1624 r., potwierdzonego przez cesarza Ferdynanda II w Pradze 12 maja 1628 r., weszła w posiadanie dziedziczne wsi Wierzchocino i owczarni Rambowo. Po śmierci księżnej Anny jej syn, książę Ernest Bogusław, odziedziczył to dobro. Za zgodą elektora Fryderyka Wilhelma odstąpił je legitymizowanemu synowi, Ernestowi von Croyengreiff. Kiedy Ernest von Croyengreiff zmarł 7 lutego 1684 r. w Królewcu, miejscowość wraz z całym okręgiem smołdzińskim przypadła elektorowi brandenburskiemu.

Rolnictwo i działalność gospodarcza

W roku 1938 majątek w Wierzchocinie obejmował łącznie 535 hektarów powierzchni użytkowej. W jej skład wchodziło: 244 ha gruntów ornych, 145 ha łąk, 136 ha lasów, 9 ha nieużytków i dróg oraz 1 ha powierzchni wodnej.
W roku 1939 w miejscowości istniało 101 gospodarstw rolnych:
– 34 gospodarstwa o powierzchni od 0,5 do 5 ha,
– 25 gospodarstw o powierzchni od 5 do 10 ha,
– 32 gospodarstwa o powierzchni od 10 do 20 ha,
– 10 gospodarstw o powierzchni od 20 do 100 ha.
W ostatniej księdze majątkowej wymienieni zostali właściciele większych gospodarstw rolnych: Werner Heratsch – 23 ha, Paul Klick – 30 ha, Paul Noffke – 26 ha, Kurt Pollex – 32 ha, Paul Pollex – 29 ha, Willi Pollex – 29 ha, Walter Schwarz – 28 ha.
Inwentarz żywy w gospodarstwach obejmował zazwyczaj: dwa konie, od siedmiu do trzynastu sztuk bydła, kilka owiec oraz od 19 do 32 świń.
Życie gospodarcze wsi, zwłaszcza rzemiosło, rozwijało się przed wybuchem wojny w sposób zadowalający. W roku 1941 w Wierzchocinie działały liczne punkty usługowe i zakłady, w tym: Wiejskie Stowarzyszenie Oszczędnościowo-Pożyczkowe EGmbH, piekarnia H. Panzera, rzeźnik i właściciel sklepu kolonialnego Franz Lemke, gospoda Günthera Moldenhauera, sklep spożywczy H. Panzera, młyn Alberta Nessa, kowal F. Behrendt, krawiec August Grommisch, szewc Reinhard Pollex i A. Bonke, przedstawiciele handlowi P. Eggert i E. Voss, stolarz W. Klick I oraz położna Helene Klick, która osiedliła się w Wierzchocinie na stałe.

Kościół

Wieś zamieszkana była przeważnie przez ludność wyznania ewangelickiego. Według danych z roku 1925, w Wierzchocinie odnotowano jednego mieszkańca wyznania katolickiego. Miejscowość podlegała parafii w Smołdzinie, należącej do okręgu kościelnego Słupsk-Stare Miasto (Stolp-Altstadt).

Szkoła

Około roku 1830 wsie Wierzchocino, Witkowo i Siecie posiadały wspólną szkołę, zlokalizowaną centralnie między tymi miejscowościami, na terenie dawnego majątku Rambow. Jeden nauczyciel prowadził nauczanie dzieci ze wszystkich trzech wsi. Ze względu na znaczne odległości oraz systematycznie rosnącą liczbę uczniów, władze podjęły decyzję o utworzeniu odrębnych szkół w każdej z miejscowości. W rezultacie, w roku 1932 otwarto nową szkołę jako placówkę trzyklasową. Nauczaniem zajmowało się trzech nauczycieli, a liczba uczniów wynosiła 101. Wśród kadry pedagogicznej znajdował się m.in. Wilhelm Weigle, który zmarł w 1944 roku. Jego następca Müller oraz ostatni nauczyciele Langkabel i Kurt Pagel.

Ostatnie dni wojny

W ramach trwającej ofensywy pomorskiej, której celem było opanowanie niemieckiego Pomorza oraz zabezpieczenie północnego skrzydła natarcia na Berlin. Mieszkańcy Virchenzin pozbawieni rozkazów ewakuacyjnych pozostali w swych domostwach, wierząc że być może los oszczędzi ich wspólnotę. W dniach poprzedzających wkroczenie wojsk radzieckich, przez wieś przewijały się już tabory uciekinierów z okolicznych terenów. Ich obecność stanowiła niemą zapowiedź nadciągającego dramatu. Pomimo świadomości zbliżającego się frontu, samo pojawienie się żołnierzy radzieckich 9 marca 1945 r. było dla mieszkańców nagłe i wstrząsające. W ciągu kolejnych miesięcy wieś przeszła w ręce nowych władz. W listopadzie 1945 roku, już po zakończeniu działań wojennych, Virchenzin zostało oficjalnie przejęte przez administrację polską i przemianowane na Wierzchocino.

Cmentarz

Data założenia:	Cmentarz istniał już w 1864 r.
Wyznanie / parafia:	Ewangelicki / parafia w Smołdzinie.
Status:	Nieczynny.
Położenie:
Współrzędne geograficzne:	N 54.626282, E 17.262575,
Powierzchnia:	± 3744 m2
Układ przestrzenny:
Drzewostan i roślinność:	Drzewa: świerk / roślinność: bluszcz.
Najstarszy zachowany element:	Krzyż żeliwny upamiętniający Johann’a August’a Heratsch zmarłego 21.03.1864 r.
Zachowały się:	W trakcie uzupełniania listy.

Podczas prac porządkowych potwierdzono pochówki niżej wymienionych osób

Nazwisko	Imię	Tytuł / oznaczenie	Data urodzenia	Data śmierci
Bandemer z dm. Berndt	Pauline	–	08.11.1855	20.08.1916
Bandemer	Emma Berta Johanne	–	23.09.1–5	31.12.—-
Egert	Albert	Mąż Karoline z dm. Rodemerk.	30.09.1852	17.05.1940
Grabow	Hermann	–	04.05.1861	27.01.1940
Griechen	Albert	–	21.08.1886	27.2.1936
Griechen	Michael	Mąż Karoline z dm. Swantusch.	30.04.1815	18.02.1900
Griechen z dm. Swantusch	Karoline	Żona Michael’a Griechen.	02.07.1820	22.05.1897
Griechen z dm. Marschke	Berta	–	–.–.—-	–.–.—-
Griecken z dm. Swantusch	Karoline	–	02.07.1820	22.05.1897
Griecken	Johann August	–	24.02.1863	21.03.1864
Grommisch	August	–	02.08.1857	19.04.1932
Grommisch z dm. Pollex	Adeline	–	26.04.—-	04.06.1922
Grommisch z dm. Schiewer	Emilie	Żona Friedricha Grommisch.	13.02.1881	05.03.1929
Grommisch	Hermann	–	10.09.1867	05.07.1929
Grommisch	Franz	–	26.04.1871	18.05.1875
Grummisch	Erwin	–	03.10.1926	16.10.1933
Grummisch	Wilhelm	–	05.04.1850	22.11.1916
Grummisch z dm. Grommisch	Henriette	–	16.03.185-	–.–.—-
Hardiess	Richard	–	24.08.1900	20.03.1904
Hardiess	Johann	–	09.09.1835	23.11.1902
Heratsch	Karl	Mąż Adeline z dm. Martellock.	8.09.1858	17.07.1929
Heratsch	Johann August	–	24.02.1863	21.03.1864
Heratsch z dm. Martellock	Adeline	Żona Karl’a Heratsch.	31.05.1864	02.04.1916
Hinz z dm. Marschke	Berta	–	28.03.1866	11.08.1940
Klick	Bruno	Brat Ercharda Klick.	12.05.1935	23.05.1941
Klick	Erchard	Brat Bruna Klick.	21.05.1937	25.02.1938
Klick	Marie	–	05.11.1884	09.06.1932
Klick	Johanne	–	12.10.1860	29.11.1940
Kramp	Hildegard	–	17.12.1921	08.10.1924
Lemke	Gerhard	–	25.05.1911	01.07.1915
Lemm	Reinhold	–	29.10.190-	27.07.1925
Lemm z dm. Pollex	Emma	–	05.02.1882	03.02.1916
Musch	Wilfried	–	16.03.1931	01.09.1935
Noffke	August Friedrich	–	29.–.—-	06.–.—-
Pigorsch z dm. Grummisch	Berta	–	–.–.1876	25.08.1933
Pigorsch	Marie Elfriede	–	04.05.1924	04.06.1924
Pigorsch z dm. Kutschke	Wilhelmine	–	29.12.1833	17.12.1904
Pigorsch	Karl	Rolnik.	20.04.1883	12.01.1944
Plauschenat z dm. Pollex	Käte	–	17.–.1911	04.05.1931
Pigorsch	Friedrich	–	29.09.1830	23.05.1905
Pollex	Berta ?	–	13.07.1878	–.–.–93
Pollex	Lisette	–	22.08.1942	12.12.1942
Pollex	August	–	28.05.1857	13.02.1907
Pollex	Hermann	Grób symboliczny. Poległ pod Moskwą. Oberleutnant.	04.12.1909	27.12.1941
Pollex	Herman	–	03.12.1872	22.09.1934
Pollex	Willi	–	08.09.—-	18.07.1942
Pollex	Marlis	–	–.09.1938	07.04.1942
Pollex	Karl	–	23.11.1867	11.09.1921
Pollex z dm. Wick	Maria	–	05.12.1873	05.12.1873
Pollex	Erwin	Syn Wilhelma Pollex.	06.–.—-	-6.12.1936
Pollex	Erna	–	02.09.1910	30.06.1917
Rodemerk	Johann	Drobny gospodarz / der Büdner. Mąż Christel z dm. Klick.	03.06.1843	02.01.1920
Rodemerk z dm. Klick	Christliebe	Żona Johann’a Rodemerk.	11.08.1841	02.02.1923
Ruch	Karl	–	08.10.1843	17.05.1910
Ruch z dm. Granow	Karoline	–	12.03.1844	26.10.1933
Schiewer	Franz	–	13.05.1878	28.10.1933
Schiewer	Gerda	–	20.–.1920	17.–.1920
Schiewer z dm.Leck	Pauline	–	23.05.1881	28.02.1936
Schiewer	Hermann	–	31.05.1859	26.04.1919
Schiewer	Michael	–	15.12.1815	03.05.1899
Selke	Walter	–	11.05.1937	23.03.1939
Schwarz	Franz	–	–.–.—-	–.02.1925
Schwarz z dm. Pollex	Hristliebe	–	09.01.1838	08.02.1913
Schwarz	Paul	–	29.07.1874	08.–.1927
Schwarz	Anna Marie	–	31.10.1909	09.11.1909
Schwarz z dm. Pollex	Emilie	–	23.02.1875	02.04.1930
Schwarz	Emilie	–	23.07.1874	25.06.1875
Sombke	Frieda	–	02.07.1900	31.11.1900
Sombke	Paul	–	03.06.1897	10.01.1898
Sombke	Gerhard	–	27.12.1894	05.04.1895
Strirker	Wilhelm	–	03.01.1909	02.04.1917
Voss	Hermann	–	07.02.1857	13.01.1926
Voss	Florentine	–	18.04.1857	14.03.1933
Voss	Charlotte	–	11.08.1920	19.07.1937
Voss	Elfriede	–	26.07.1922	15.05.1943
Wandtke	Erika	–	26.07.1928	20.02.1929
Wenzlaff	Georg	–	10.04.1914	14.04.1918
Zenke	August	–	–.–.—-	–.–.—-
Zenke	Johanna	–	–.–.—-	–.–.—-
Zenke	Irmgard	–	14.05.1924	25.12.1929
Zoschke	Hans Dieter	–	16.12.1938	17.01.1939
Zoschke	Artur	Brat Bertrand’a Zoschke.	01.01.1933	24.08.1940
Zoschke	Bertrand	Brat Artura Zoschke.	16.02.1937	08.07.1941

Lista mieszkańców Wierzchocina, poległych podczas I wojny światowej.

Liste der Einwohner von Virchenzin, die im Ersten Weltkrieg gefallen sind.

Źródło:
1. Karl Heinz Pagel, Der Landkreis Stolp in Pommern, Bonn 1989, ss. 999-104.
2. Ostpommersche Heimat nr 28, 1932 ss. 1-2.